Wat is veerkracht?

Veerkracht is kunnen omgaan met druk en tegenslagen. Dat betekent dat je blijft functioneren als de druk hoog is, maar ook dat je weer rechtveert na een moeilijke of pijnlijke ervaring.

In de sport gaat dat over: blijven presteren én je goed voelen. Of opnieuw presteren na tegenslagen zoals een blessure, selectieontgoocheling of verlies.

In de literatuur vinden we twee vormen van veerkracht:

• Rebound veerkracht: terugveren na tegenslag
• Robuste veerkracht: stabiel blijven onder druk, met kleine schommelingen

Wat is veerkracht NIET?

Veerkracht is geen ‘fixed trait’ of statische eigenschap

Veerkracht is geen aangeboren, vaststaand persoonlijkheidskenmerk. Het is een vaardigheid. Net als technische of fysieke vaardigheden kan je het trainen en versterken.

Daarnaast is veerkracht een dynamisch proces. Een soort spectrum dat afhankelijk is van tijd, context en situatie.

We spreken daarom liever van: ‘veerkracht kunnen uitoefenen’. En niet: ‘iemand is veerkrachtig’.

Veerkracht ziet er ook anders uit per situatie. Hoe je omgaat met dagelijkse stress zal waarschijnlijk verschillen van hoe je reageert bij grotere tegenslagen.

Veerkracht is niet alleen individueel

Veerkracht is het resultaat van de interactie tussen persoon en omgeving. Ze ontstaat in de wisselwerking tussen atleet en coach, teamgenoten, familie, sportclub …

Veerkracht gaat niet over de afwezigheid of onderdrukking van emoties

Ook personen die veerkracht uitoefenen, voelen schaamte, schuldgevoelens of boosheid. Maar ze zijn beter in staat om zulke negatieve gevoelens te accepteren en te verwerken.

Veerkracht betekent dus niet ‘je vermannen’ of ‘gewoon blijven doorgaan’. Integendeel. Het gaat om je bewust worden van wat je denkt en voelt.

Veerkracht is niet alleen reactief 

Veerkracht betekent niet alleen dat je terugveert na een tegenslag, maar ook veranderingen kan doorvoeren voordat ze echt nodig zijn.

In situaties waar de druk hoog ligt, zoals in de sport, is het dus superbelangrijk om veerkracht preventief en proactief te stimuleren.

Het model van Sarkar & Fletcher

Fletcher & Sarkar (2016) beschrijven verschillende bouwstenen die veerkracht in de sport kunnen ondersteunen. Het richt zich op drie gebieden:

1. Persoonlijke kwaliteiten

Dat zijn psychologische vaardigheden die veerkracht ondersteunen.

In een onderzoek naar veerkracht bij Olympische kampioenen werden vijf clusters van kwaliteiten geïdentificeerd die bijdragen aan prestaties en veerkracht.

1. Motivatie
   Zowel extrinsieke motivatie (motivatie van buitenaf, zoals een medaille winnen) als intrinsieke motivatie (motivatie van binnenuit, zoals plezier en het leerproces). Balans is key.
2. Zelfvertrouwen
   Je hoeft niet altijd een heel hoog zelfvertrouwen te hebben, maar dat gevoel van zelfvertrouwen moet wel stabiel blijven.
3. Focus
   Kunnen schakelen tussen concentratie en ontspanning. Weten wanneer je ‘aan’ of ‘uit’ moet staan.
4. Realistisch optimisme
   Het vermogen om positief te blijven, maar tegelijk kritisch en bewust te reflecteren. Een belangrijk onderdeel daarvan is proactief kunnen handelen en vooruitdenken.
5. Waargenomen sociale steun
   De steun die wij denken te bieden, komt niet altijd overeen met de steun die atleten daadwerkelijk ervaren. Steun kan verschillende vormen aannemen: informatief, technisch, financieel of emotioneel.
   
   

   Tip: Vraag ernaar
   Welke steun heb jij nodig als atleet? En van wie? Verken samen wie het meest geschikt is om verschillende vormen van ondersteuning te bieden: coach, een ouder of teamgenoot.
   Voorbeeld: Een atleet zoekt steun bij een trainer, maar voelt zich niet geholpen. Niet omdat er geen steun was. Maar omdat de vraag niet bij de juiste persoon terechtkwam.

2. Uitdagende mentaliteit (= ‘Challenge Mindset’)

Je ziet druk als een kans om je te ontwikkelen. Niet als een bedreiging voor je eigen prestaties en welbevinden.

Enkele kenmerken van deze mentaliteit zijn:

• Je beseft dat je geen controle hebt over de situatie, maar wel over hoe je erop reageert.
• Je weet dat je gedachten je gevoel en gedrag beïnvloeden: niet de situatie bepaalt hoe je je voelt of gedraagt, maar de manier waarop je erover nadenkt.
• Je kan situaties op een andere manier bekijken. Het gaat hier niet om positief denken (= het ombuigen van negatieve in positieve gedachten).
  Bijvoorbeeld: een topsporter die dagelijkse training ziet als een keuze en niet als een opoffering.

3. Faciliterende omgeving

When a flower doesn’t bloom, you fix the environment in which it grows, not the flower.

Mustafa Sarkar

De omgeving van een atleet kan veerkracht versterken of juist ondermijnen.

Sarkar onderscheidt 4 types omgevingen:

1. Onverbiddelijke omgeving

Kenmerkend: hoge uitdaging, lage ondersteuning

Een onverbiddelijke omgeving kan negatieve effecten hebben. Want er is geen steun om de hoge uitdagingen op te vangen. Hoge eisen en discipline leiden niet tot de beste prestaties. Al wordt dat soms gedacht.

Enkele eigenschappen van zo’n omgeving: cultuur van beschuldigingen, isolatie, verhoogde kans op drop-out of burn-out.

2. Stagnerende omgeving

Kenmerkend: lage uitdaging, lage ondersteuning

Deze omgeving kan leiden tot demotivatie en beperkte vooruitgang. Noodzakelijke prikkels en steun, die atleten nodig hebben om zich mentaal en fysiek te ontwikkelen, ontbreken.

3. Comfortabele omgeving

Kenmerkend: lage uitdaging en hoge ondersteuning.

Op lange termijn zal een comfortabele omgeving waarschijnlijk niet leiden tot hoge prestaties. Maar er zijn zeker momenten of periodes in het sportseizoen waarin zo’n omgeving nodig is.

4. Faciliterende omgeving

Kenmerkend: hoge uitdaging en hoge ondersteuning.

Door het evenwicht tussen uitdaging en ondersteuning is dit de optimale omgeving om veerkracht uit te oefenen.

In een faciliterende omgeving voelen atleten zich comfortabel genoeg om emoties en kwetsbaarheden te delen met coaches.

Wat betekent dat in de praktijk?

Praat over veerkracht. Benadruk: veerkracht is geen onderdrukking van, wel bewust omgaan met emoties en uitdagingen.

En sta ook even stil bij eerdere tegenslagen. Hoe ben je daarmee omgegaan? Wat werkte? Wat kan beter?

Uitdagingen worden opgebouwd samen met atleet en coach. Ook doelen worden samen bepaald. De atleet krijgt ruimte om zelf beslissingen te nemen.

Bronnen

• Kegelaers, J. (2023). Are we really studying resilience in sport? A critical review of adopted methodologies. Frontiers in Psychology, 14, Article 1270887. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1270887
• Fletcher, D., & Sarkar, M. (2016). Mental Fortitude Training™: An evidence-based approach to developing psychological resilience for sustained success. Journal of Sport Psychology in Action, 7(3), 135-157. https://doi.org/10.1080/21520704.2016.1255496
• Sarkar, M., & Fletcher, D. (2014). Psychological resilience in sport performers: A review of stressors and protective factors. Journal of Sports Sciences, 32(15), 1419–1434. https://doi.org/10.1080/02640414.2014.901551
• Sarkar, M., & Fletcher, D. (2013). How should we measure psychological resilience in sport performers? Measurement in Physical Education and Exercise Science, 17(4), 264–280. https://doi.org/10.1080/1091367X.2013.805141