Bewegen als antidepressivum

Volgens Prof. Dr. Patrik Vankrunkesven (KU Leuven, huisartsgeneeskunde) is bewegen een goed medicijn.

Voor mensen met een depressie of burn-out kan bewegen een wereld van verschil maken. Huisartsen kunnen depressieve patiënten vaak beter helpen door ze meer te laten bewegen dan een pilletje voor te schrijven’

Vlaams Instituut Gezond Leven

Er zijn studies uitgevoerd naar de effecten van bewegen in vergelijking met antidepressiva. Voor mensen met een lichte of matige depressie is bewegen even effectief als antidepressiva en psychotherapie (Knapen, 2024a). Lichaamsbeweging is laagdrempeliger, heeft weinig of geen bijwerkingen en verbetert de lichamelijke gezondheid en fysieke fitheid. 

Onderscheid tussen depressie en depressieve klachten

Depressie is een psychische aandoening met twee kernsymptomen: een sombere stemming en een verlies van interesse of plezier in (bijna) alle activiteiten. 

Andere symptomen zijn:

• Ongewilde gewichtstoename of gewichtsverlies
• Bijna dagelijkse slapeloosheid of slaperigheid
• Uitgesproken rusteloosheid of geremdheid
• Dagelijkse vermoeidheid of verlies van energie
• Gevoelens van waardeloosheid of schuldgevoel
• Dagelijks verminderd concentratievermogen of besluiteloosheid
• Terugkerende doodsgedachten

Voor de diagnose depressie moeten er vijf symptomen aanwezig zijn over een periode van minstens twee weken. Zijn de symtomen van voorbijgaande aard? Dan spreken we over depressieve klachten. 

Depressie wordt veroorzaakt door een combinatie en wisselwerking van verschillende factoren zoals: 

• Langdurige mentale en fysieke overbelasting
• Biologische kwetsbaarheid (erfelijkheid)
• Bepaalde persoonlijkheidskenmerken zoals perfectionisme, afhankelijkheid van anderen, en weinig probleemoplossende vaardigheden
• Stresserende levensgebeurtenissen 
• Verlieservaringen
• Ernstige lichamelijke ziekten
• Eenzaamheid
• Financiële problemen  

Depressie, lichamelijke aandoeningen en risicofactoren: een vicieuze cirkel

Depressie gaat vaak samen met andere gezondheidsproblemen, zoals cardiovasculaire aandoeningen (hoge bloeddruk, hartinfarct), diabetes type 2, obesitas, neurologische aandoeningen (zoals CVA) en spier- en gewrichtsklachten zoals chronische pijn. Mensen met een depressie hebben daardoor 20 tot 60% meer kans om één of meerdere van deze aandoeningen te ontwikkelen. 

Hoe komt dat?

Mensen met depressie of depressieve klachten zijn over het algemeen fysiek minder actief dan de algemene bevolking. Denk maar aan de specifieke depressieve symptomen die we hierboven zagen: vermoeidheid, energie- en interesseverlies, en gevoelens van waardeloosheid.

Een tekort aan lichaamsbeweging is, naast andere ongezonde leefstijlfactoren zoals roken, alcoholmisbruik, ongezonde voeding, een belangrijke risicofactor voor welvaartsziektes, zoals obesitas, diabetes type 2 en cardiovasculaire aandoeningen.

Door de wederzijdse beïnvloeding tussen depressie en lichamelijke aandoeningen, dreigen deze personen in een vicieuze cirkel terecht te komen.

Bewegingsprogramma’s op maat van de persoonlijke mogelijkheden en beperkingen kunnen mensen helpen uit de depressieve put te klimmen. Want bewegen heeft een positief effect op zowel de depressieve klachten als op chronische lichamelijke aandoeningen.

Basisprincipes van bewegen bij depressie 

• Goed opgebouwde lichaamsbeweging kan de depressieve stemming verbeteren. Bewegen geeft depressieve mensen een gevoel van controle over hun leven. Het realiseren van persoonlijke en haalbare doelen leidt tot succeservaringen. Die zijn voor het opbouwen van het zelfvertrouwen en een positief zelf- en lichaamsbeeld.  
• Veel depressieve mensen denken dat ze eerst ‘gewoon meer zin/motivatie moeten krijgen’ of ‘minder depressief moeten zijn’ vooraleer ze iets kunnen ondernemen. Maar de symptomen van depressie blokkeren de motivatie tot bewegen. Wachten leidt dus tot niets. Door activiteiten goed te plannen en geleidelijk aan op te bouwen, kan je net  meer zin en motivatie krijgen. 
• Mindfull bewegen met focus op de ademhaling zorgt voor loslaten van negatieve gedachten en mentale ontspanning. 
• Fysieke activiteit gaat vaak gepaard met een gezondere levensstijl (minder roken en alcohol drinken, een gezonder eetpatroon) en een verbetering van de slaapkwaliteit. 

• Bruyneel L, Rygaert X, Oslejova J, et al. Langdurige arbeidsongeschiktheid en invaliditeit omwille van psychosociale aandoeningen. Sociaal-demografisch, medisch en zorgconsumptieprofiel. Brussel: AIM en RIZIV;2024. 
• Knapen J. (2024a). Bewegingsinterventies voor mensen met depressie: een holistische benadering. Tijdschrift voor psychiatrie;66(6):336. 
• Knapen J. (2024b). LIPA, MICT en HIIT voor mensen met depressie en/of angststoornissen. Physios 16(4):46-50.  
• Sciensano. Ziektelast: Verloren gezonde levensjaren, Health Status Report, 2024, Brussel, https://www.gezondbelgie.be/nl/gezondheidstoestand/ziektelast/verloren-gezonde-levensjaren.
• Vlaams Instituut Gezond Leven. Bewegen met depressie: waarom, hoeveel en hoe?